Archive for Enero, 2013

Hindi na maputik ang daan sa amin, part 4

 

Kumusta, mga ka-blogs? Papalaot pa rin tayo sa ating kwento. Pasensya naman, kung pampadugo pa rin ng ilong… Interesting din sa isang banda ang mag-aral ng lipunan, oo. Ahaha, may salespitch talaga? 😉

 

Image of an unpaved road in a barrio in the Philippines

Malalayo ang pagitan ng mga bahay sa mga liblib na lugar/ http://www.squidoo.com

Sa nakaraang post, natalakay ang basics of governance – peacekeeping or common security, public roads, health, pagdalo sa assembly and common cultural practices or social rituals – sa isang pamayanang nag-uumpisa pa lamang. Basics of society na rin, pag sociological ang pagtingin…Na-discuss ring closely-knit ang mga tao sa ganoong setting, maliit pa lang ang bilang ng mga kasapi at halos magkakakilala pa lahat. Sa gayon, ang natural tendency ng mga tao, gawin ang ginagawa rin ng mga kasama. Hindi wise sa gayong sitwasyon ang umiba o mag-iba ng kilos at pagpapasya. Halos pare-pareho ang ginagawa, ang buhay na hinahabi at ang pagpapahalaga ng mga miyembro sa nag-uumpisa o frontier society.

Sa ating paglalarawan, pelikula ang materyal na ginamit. Bakit? Sapagkat sa Pilipinas, kahit ang napakalalayo at liblib na lugar – sitio o barangay –  di na bababa sa 100 taon ang edad o gulang. Kumbaga, matagal-tagal nang settled ang mga naninirahan at hindi na istriktong masasabing frontier pa… Pag sinabing frontier, naghahawan pa lamang ng kagubatang matitirhan, matatamnan, mapagpapastulan at mapamumuhayan. Babago pa ring naglalatag ng mga social infrastructures o batas, kalakaran at mga gawing ipatutupad at susundin ng mga nakatira sa komunidad. Sa ibang salita, babago pa lang itinatayo ng mamamayan ang sibilisasyon sa lugar… Hindi na ganito ang mga nayon sa Pilipinas – lalo pa at marami sa mga barangay ay nag-umpisa noong panahon ng mga Kastila – 200 hanggang 400 taon na ang nakakaraan.

 

Image of a traditional hut in rural Philippines

Simple ang pamumuhay sa nayon ngunit tila mabagal din ang pasok ng pag-unlad/ http://www.philippine-real-estate.net

 

Ang nayon sa Pilipinas, mas kilala sa tawag na barangay. Basic unit ng society natin. Village ang pangkaraniwang tawag  sa Literature. Ang kahulugan nito ay munting pamayanan. Village din ang tawag sa Chinese, Japanese at Indian Literature, sa pagkakaalam ko… Sa Europa, ang tawag nila  – country. O, kaya, outskirts. Pag minsan, countryside… Wari, gamit yaon para pag-ibahin ang bukid sa sentro o sa bayan at lalo pa, sa lungsod. Sa Europeans noon, karaniwan sa mga maykaya sa buhay, may bahay na malaki o villa sa countryside at may apartment naman sa city. Bale, pag winter, umaalis sila sa probinsya at tumutungo sa cities o nagbibyahe sa abroad. Ang mga tagalunsod naman kapag summer, nagbabakasyon sa bahay nila o bahay ng kaibigan nila – sa countryside… Sa period films, English or French, may ganito – sa Little Women, Pride and Prejudice, Age of Innocence at iba pang maborloloy na European films, ahaha.

 

Image of a traditional house in a barangay in rural Philippines

Ganito ang karaniwang bahay sa mga barangay sa rural area sa Pilipinas/ http://www.internetphilippines.com

Baryo ang isa pang tawag natin sa nayon. Mula ito sa salitang Espanyol na barrio. Barrio rin ang tawag sa village sa Latin American countries na nasakop ng mga Kastila noong araw – sa Mexico, sa Puerto Rico, Cuba at iba pa. Syanga pala, ang mga nabasa kong panitikan sa pag-a-adjust sa buhay-lungsod, karamihan ay sinulat ng Mexican authors na nag-migrate sa Amerika. Tila maraming pagkakahawig ang Mexican at Filipino cultures, dala marahil ng napakahabang taon ng impluwensyang Espanyol sa parehong grupo ng tao… Sa pagkaalam ko, panahon ng pamahalaang Marcos tinawag na baranggay ang baryo. Ginawa raw para kilalanin ang balangay, basic unit ng ating lipunan bago dumating ang mga Kastilang mananakop. In-adopt ito sa buong kapuluan. Marahil, may advantages – political monitoring, administrative ease (para mas madaling i-monitor ang health centers at mga baryong wala pang assigned na guro) at para sa pagpapabilis ng basic services tulad ng mails at population survey.

 

Isa sa highlights ng discussion natin sa nakaraan, ang rough roads palabas at papasok sa loob ng mga baryo. Tila baga staple na ng pamumuhay sa liblib na lugar, default menu, kumbaga, ang madalang at siksikang pagbibyahe papunta sa bayan at pabalik. Pag sa baryo nakatira, pangkaraniwan at tanggap na ng mga tagaroon ang ganito. Pero para naman sa mga nakatira na sa labas – sa bayan at sa lungsod – tila parusa ang ganitong bagal at hirap ng transport. Pag sa mga turista – lokal man o foreigner – thrilling experience ang makasakay sa ibabaw o gilid ng umaapaw na dyip o motorsiklo habang bumibyahe sa mala-bituka ng manok na daan. May kanya-kanya yatang pagtanaw… Pero ngayong nasa ika-21 na tayong siglo, sa munti kong pagtingin o, hula, haha, kahit ang mga taga-baryo mang di pa nakakatira sa ibang lugar, may ideya na ring mas gaganda ang buhay kapag may mas maayos na kalsada at regular na byahe ng mga sasakyan. 🙂

 

Image of an unpaved road in rural Philippines, 2

May iisa bang approach sa sinasabing pag-unlad? Gaano katagal at ano ang mga kailangan bago ang isang nayon ay maging bayan?/ myphilippinelife.com

 

May karugtong pa rin ito, mga kapatid. Hala, ba’t ko nga naumpisahan ito? 😉 Sa susunod, titingnan kung maari na tayong mag-discuss ng formations ng mga bayan-bayan sa Pilipinas. Titingnan natin kung pwedeng ikumpara sa formation ng bayan sa Western setting… Ayon lang, parang kailangan ng research, ahaha. Lagot na… 🙂 Ang gusto ko sanang tingnan, kung may merit ba ang claim na mabagal ang pag-unlad sa ating lipunan o nasa tamang phasing lang. Basta, titingnan natin… Sana, patuloy kayong mag-antabay. Maraming salamat. 🙂

 

Advertisements

Hindi na maputik ang daan sa amin, part 3

 

Naikwento ko sa naunang post, ang isang bayan sa Pilipinas ay karaniwang mayroong munisipyo, gasolinahan at ice plant. Sa huling post naman, inilarawan natin ang maputik, maalikabok at baku-bakong kalsadang kadalasan ay nag-uugnay sa mga taga-baryo sa mas malaking pamayanan – ang bayan o town or municipality. Nais sanang ipakita sa mga sulatin, paano ang ugnayan ng dalawa – ang pinakamaliit na yunit at ang kasunod nito – ang mas malaki.

 

image of folks working together to dry rice in a community

Paano nga ba ang pag-unlad na naka-ugnay?/ http://www.iirr.org

 

Ang pinag-uusapan natin ay access o kawalan nito – sa mga liblib na lugar sa bansa. Sa isang banda, nais din sana nating itsurahan, kahit paano, ang sinasabing trajectory of development. Paano nga ba papasok ang pag-unlad sa isang malayo at di pa ganap na konektadong komunidad? Ang mga tao bang tagaroon mismo at lumalabas ang magdadala nito paloob o ang mga dayo, mga tagalabas na napasyal doon at naantig sa kabagalan at “pagkaatrasado” ng buhay sa nayon?

 

 

Mabalik tayo sa frontier movies na kako, siya nating clue sa mga maliliit at nag-uumpisa pa lamang na pamayanan. Maraming pelikulang ganito – ang setting ay sa lumang Amerika, sa Australia, sa Europa, sa Asya at maging dito mismo sa atin – sa Pilipinas. Kasama sila sa broad category na period films. Pag frontier ang pelikula, babago at maliit pa ang komunidad. Close-knit ang ugnayan ng mga tao sa loob, halos lahat ay magkakamag-anak.

Ang karaniwang tema sa ganitong palabas ay prejudice or deeply-held belief na liko o sobra pero, itinutulak ng nakasanayang cultural practices na siya pa ring manaig sa mga nasasakupan. Kadalasan, ang prejudice themed movies,  nagtatapos sa panununog (burning), paglipol sa mga tao, pagpatay sa isang karakter na masid ng taumbayan o kaya naman, sa paglikas ng isang pamilyang itinaboy o tinugis papalayo ng mga kasamahan.

Madalas ay malungkot, nakakapagpa-isip at nakakabuntung-hininga sa mga manonood ang nasabing pelikula. Pag minsan, may bonus na happy ending – holding hands ng mga bida habang tinatanaw ang bukas, eksena sa ilog ng dalawang batang wiser than before (noong nag-umpisa ang pelikula) o kaya, pagbitbit muli ng bag o gamit ng bidang napadaan lang – sa community (at doon ay nakasaksi ng kakaibang pangyayari) – para tumuloy sa susunod niyang pupuntahan. Ahaha, pamilyar, mga kapatid? Hala, nakanood na tayo ng ganito, wari ko… 🙂

 

So, ayon. Usually, ang ipinapakita sa mga ganitong palabas, gaano kabukas o kasarado sa pagbabago ang isang grupo ng mga tao… Gaano sila kahanda sa tuwing may  papasok na bagong impluwensya – halimbawa, paggawa ng bagong tulay sa lugar, pagkupkop ng isang takas o dayo, bagong paraan ng pagluluto ng tradisyunal na pagkain, bagong paraan ng pagtatanim at iba pa. Parating may ini-introduce na bagong element na siya ring mitsa ng conflict sa istorya. Maapektuhan nito ang kilos, pananalita at mga paniniwala ng mga tao.

Ang paborito ko sa mga ganitong pelikula, ‘yong set sa fishing community. Ewan ko lang, napanood nyo ba ang Mulanay? Pelikula ito ni Jacklyn Jose, isa syang doctor to the barrios na nakisalamuha sa mga mangingisda at pamilya nila. Anyway, pag coastal o tabing-dagat ang setting, malinaw na may border, ahaha. Parang hindi man sabihin, alam agad na confined ang pamumuhay ng mga nakatira roon. Ang kailangan nilang gawin para makaalis, tumawid ng dagat at sumuong sa panganib, ahaha. At saka, parang may exit – ang laot… Pag landlocked ang setting ng pelikula, parang nakikini-kinita ko na, umpisa pa lang –  may burning at stake sa dulo o susunugin ang hut o kubo ng bida, ahaha. Pag sa Pinoy movies, may sulo ang taumbayan, pramis. 😉

 

image of boats by the seashore

Ang dagat ay border at exit rin sa isang pamayanan/ thecoraltriangle.com

 

Sabi sa pag-aaral ng pamahalaan at lipunan, peacekeeping force daw ang unang itinatayo ng isang pamayanan. Bale, pagbabantay sa gabi para di makapasok ang magnanakaw ng mga hayop at ani, di mapahamak ang mga kababaihan at bata at, para ma-secure ang borders ng community. Tapos, inaasikaso rin at pinag-uusapan ng mga pampublikong daanan o common pathways para malinaw ang pagmamay-ari ng mga nakatira roon. Kasunod, ang pagkakaroon ng hilot o medicine man na siyang tatawagin sa tuwing mayroong maysakit at manganganak. Tapos, pag-uusapan ang schedule ng pulong-bayan o assembly. Ang kasunod ay rituals and practices ng mga tao – pagsamba, kasalan, handaan at iba pang mga activity na karaniwan, kasali ang lahat ng kasapi o miyembro. 🙂

 

image of sustainable development

Uumpisahan muna at paandarin ang pamayanan, saka iuugnay sa mas malaki at mas marami/ therightplanet.com

May kasunod pa ito, mga kapatid. Ahaha, parang napasubo yata ang lola nyo, parang mahaba pa ang tatakbuhin ng kwento? Pambihira.. 🙂  Have a good weekend!  

 

Hindi na maputik ang daan sa amin, part 2

 

Image of a jeepney coasting along un unpaved road

Tatak na yata ng buhay sa nayon sa Pilipinas ang kalsadang rough pa at ang dyipning laging puno/ andymjbrown.blogspot.com

Unpaved road, rough road o dirt road – kalsadang walang aspalto o semento ang karaniwang daanan ng publiko sa mga baryo, bukid o small villages. Ito yaong mga kalsadang putikan kapag tag-ulan at puro alikabok naman – pag tag-init. Sabi, pag dirt road pa raw ang daan sa isang lugar, nangangahulugan yaong nag-uumpisa pa lamang ang sibilisasyon doon at maraming mga taon at dekada pa ang daraan  – para maikonekta ang lugar at mga tao sa kabayanan, sa kalungsuran at sa mas malaking mundo, sa pangkalahatan.  Access o kawalan nito, ang pangunahing suliranin sa mga ganitong lugar. Pakiramdam ng isolation naman ang nadarama ng mga nakatira sa baryong wika nga, hindi pa konektado.

 

Sa Pilipinas, ang pinaka-common na representation ng phenomenon ay ang dyip na punung-puno mula itaaas hanggang ibaba – may nakasakay na pinamili sa ibabaw ng sasakyan, may tao rin, haha; may mga nakabitin sa gilid at sa estribo at; may mga produkto at hayop na nakatali sa mga gilid-gilid. Sasakyang umaapaw – heavy-duty dapat ang gulong at dapat ay maingat at sanay magmaneho ang driver. Medyo parusa sa mga tao ang lumabas pabayan at ang  pumasok paloob ng baryo pag ganito pa ang transport system. Medyo ganito sa amin noong 80s, naikwento ko sa naunang posts. Isang beses isang linggo lang noong mamalengke ang mga tao sa amin at pag namili, dapat ay kumpleto na. Sa mga cartoons at sa ilang tourism promotion, medyo madalas ipakita ang umaapaw na dyip bilang salespitch kung gaano kasaya, ka-thrilling at ka-flexible ang mga Pinoy. May pagka-romantic lagi ang rendition.

 

Image of a full jeepney in the Philippines

Para nga namang masaya ang makipagsiksikan sa dyipning puno lagi mula loob hanggang labas/ liveinthephilippines.com

 

Pero paano nga ba nagsisimula ang sibilisasyon sa isang lugar? Ito naman ay matanong lang… Sa mga pelikula na tayo madalas nakakakita ng ganito – kung paano sinisimulan ang pamumuhay ng mga tao sa isang munting pamayanan. Commonly known sila as frontier movies or frontier stories, kumbaga. Mga kwentong early settlement period – noong kakaunti pa ang tao, mas marami pa ang nagkalat na mga hayop at ang mga gubat, kailangan pang hawanin o i-clearing, para matirahan at mapagtamnan. Pag sa pelikula, parating ang bida o mga bida ay strong characters – isang Tatay na may pioneering vision, isang Nanay na very norturing pero pirmi ang loob o kaya ay isang batang very artistic and creative – maliit pa lang, pero enterprising na at may diskarte. Sa kanilang pang-araw-araw na buhay at pakikihamok iikot ang istorya. Madalas, ang ipinapakita, hirap ng struggle with forces of nature – lupit ng bagyo, bangis ng dagat o misteryo ng bundok. Ipinapakita lagi sa kwento ang halaga ng perseverance at strength of character.

 

Image of rural children playing outside their hut in the Philippines

Payak ang buhay sa mga pamayanang nag-uumpisa pa lamang, wala pang ideya ng mga nangyayari sa labas nito/ article.wn.com

 

Sa scriptwriting, coming of age ang tawag sa ganyang plot…  Alinman sa ang bida ang magma-mature sa dulo – may mari-realize siyang something bad o something noble sa human nature, ahaha o di kaya, ang pamayanan ang magma-mature. Bale, matatalos nila, halimbawa, na ang taong hinahangaan nila ng lubos (bida) ay may kahinaan o kasamaan din. O, kaya, na siya ay isang pangkaraniwang kasapi lamang… Ang kadalasang storyline, may isang bidang uuwi sa village na pinagmulan, galing sa lungsod o sa ibang bansa. Kung minsan naman, may isang travelling salesman na magagawi sa isang di-kilala at malayong baryo – doon siya magkakaroon ng love affair at guguluhin ng presence niya ang buhay at paniniwala ng local people, ahaha. O, kaya naman, mga magpe-perya – roving carnival people – na magdadala ng bagong impluwensya sa mga lokal na taong nanahimik at namumuhay ng payapa.

 

Anupaman ang plot at storyline, sa mga pelikula madalas magpakita ng life in the barrio – paano pumipintig ang buhay doon. Paanong may lokal na taong nagnais na makalabas at mamuhay sa ibang lugar o kaya naman, may tagaroong mapipilitang umalis at hanapin ang kapalaran niya sa labas, sa mas malaki at sabi, mas magulong mundo. Laging dalawang point of views ang ipinapakita sa palabas – ang punto de bista ng mga nasa loob ng pamayanan at ang punto de bista ng nasa labas. Ipinapakita sa istorya kung bakit sa huli, pinili halimbawa ng bidang huwag umalis ng lugar. O, kaya naman, pinili niyang umalis na lamang, kahit masakit sa loob.  Anuman ang naging desisyon niya, lagi tayong mga manonood nagkakaroon ng bagong pagtanaw sa kung paano titingnan ang buhay, pag-ibig at pakikibaka ng mga taong nakatira sa payak, tila makipot, makitid, mabagal at paulit-ulit na buhay sa bukid o sa baryo… 🙂

 

Image of a Filipino rural family by the window

Pag nakalabas na sa baryo, hati ang pakiramdam – kalahating romantiko at kalahating makabago/ http://www.dipity.com

 

Mayroon pa itong kasunod, ka-blogs. Kapag sinipag uli… Happy weekend! 🙂

 

Hindi na maputik ang daan sa amin

 

Kumusta, mga ka-blogs, maraming pinagkakaabalahan? Sana ay masaya ang pasok ng bagong taon sa inyo… 🙂

 

Medyo busy ng kaunti banda rito, nakadalawang out of town sa unang dalawang linggo – isang bandang Hilaga at isang bandang Kanluran. Ayos naman, nangitim, haha. Natuwa ako, napag-compare ko tuloy ang pagkakaiba ng NLEX sa SLEX, ayon. Anyway…

Gala ako dati, sa Luzon area, work-related na mga lakad. Sa Visayas din, pero madalas doon, bandang Cebu – city and province… Ayon lang, noong panahong iyon, di pa uso ang digital technology at paminsan-minsan din lang nakakapagkukuha ng mga larawan sa lakad. Tapos, makalipas isang buwan pa bago maipa-develop, hihi. Anyway, ang point ko lang, di pa uso noon ang personal documentation ng trips – nakasulat man o naka-larawan. Wala pa sa hinagap ang blogs…

 

Pero, dahil marami-rami na nga ang napuntahan, sa isip ko, may comparison na maski papaano ng itsura ng iba’t ibang mga bayan at lungsod – ng mga highways and inner districts, ng itsura ng mga bahay-bahay, paano deni-design ang mga subdivisions sa iba’t ibang bahagi ng bansa, saan inilalagay ang mga palengke, saan sumusulpot ang commercial hubs, gaano katagal humigit-kumulang ang buhay ng recreational centers sa mga probinsya at lungsod, saan-saan itinatayo ang industrial lanes sa lugar, paano ang design ng public transport systems, pati partikular na itsura ng tricycle sa mga lungsod, haha, at sa pangkalahatan, may ilang obserbasyon sa kung paano ang galaw at pagmintina ng sinasabing sibilisasyon sa iba’t ibang bahagi ng bansa, kumbaga.

Ako itong marami masyadong napapansin, hindi ba halata? Oo, sa personal, may pagka-absent-minded akong tao… Ahaha, hindi naman talaga absent, kundi parang parating may parteng observe ng observe, sari-sari ang nakikita. Pati kung ano ang mga puno, halaman at damong karaniwang nabubuhay sa isang lugar, inilalagay ng senses ko sa hard disc – with or without my consent, hihi. May advantages at disadvantages, oo. Sa practical na buhay, mas marami ang huli, siyempre. Sa pagsusulat, marami ang una. Kumbaga, doon galing ang mga detalyeng nakalagay sa mga panulat. Kaya ayon, pagdapo sa isang lugar, hinahanap ko agad ang munisipyo, ang palengke at kung nasaan ang bazaars, haha. Nitong huli, idinagdag na –  ‘asaan ang Jollibee, whehehe. Di nga… 😉

 

Anyway, may isang tao akong na-meet sa work dati, si Andres Panganiban. Manager siya ng isang rural bank sa North, medyo malaki – may kung ilang branches. Advocate and promoter siya ng barefoot banking o microfinance na tinatawag. Ito yaong pagpapautang sa mga mahihirap, lalo na sa mga nanay, na walang required na collateral. Tapos, babayaran ng hulug-hulugan. Interesting ang background ni Mr. Panganiban. Bale, isa siyang relatively successful na Filipino banker sa Manhattan. Noong kabisado nya na ang industriya ng stock market, bonds at foreign exchange, umuwi siya sa Pilipinas para magtayo ng rural bank sa Nueva Ecija.

Istrikto sya, in person – parang nag-i-expect laging efficient ang mga bagay at tao at sa mga unang kita mo sa kanya, parang masungit sya, haha. After some time, mararamdaman mo nang hindi rin naman, kumbaga, mabait din… Anyway, kaya ko sya naikukwento, dahil isa siya sa favorite speakers ng lola nyo. Tatlo o apat na beses ko na syang narinig magsalita sa symposium. Ang madalas niyang paksa, rural development – a subject close to my heart, naman… Basta narinig ko nang speaker si Ginoong Panganiban, volunteer ako, ako ang a-attend, hahaha. Masaya siyang magsalita, maraming patawa at ang mga hirit nya, parang kay Professional Heckler pero, in spoken form…

 

Madalas, ang intro ng speech nya – ano ang features ng isang bayan sa Pilipinas? Iisa lang ang sagot: munisipyo, gasolinahan at ice plant, ahaha. Sa tuwing babanggitin nya ‘yon, tawa ako ng tawa. Pero, with many others in the audience – sabay-sabay kaming naghahagalpakan. Kasi naman nga, medyo ganoon talaga… Ayon ang classic na core ng sibilisasyon sa ating bansa. Pag may gasolinahan na at ice plant, bayan na ‘yon, hahaha. Siyempre, may hilera ng bakery, somewhere, malapit sa munisipyo. At yon nga, series ng mumunting bazaars o general merchandize stores – puntahan ng mga taganayong umaahon sa bayan. By the way, medyo stereotype itong paglalarawan, ha? Pero, sa isang banda, totoo. Ganyang-ganyan doon sa amin…

 

* May karugtong ito, mga kapatid. Sana, sipagin akong magsulat… 😉 🙂 Maligaya at manigong Bagong Taon! 

 

Ang Kwento ni Nine (reblog)

 

Manigong Bagong Taon! Pasensya na, reblog lang muna uli. Sana ay maibigan ninyo ang sulatin. Cheers! 🙂

 

doon po sa amin

Back story ito. Si Nine ay ang bata sa ating post na Walang Bait. Nangapit-bahay siya kasama ang dalawang taong kapatid, na ni hindi niya sinuotan ng salawal. Pag-uwi ni Nine, inilingan siya ng ulo ng kanyang Tatay, kinurot sa singit ng kanyang ate at sinabihan ng kanyang Inay na iyon – walang bait.

 

Ba’t nga naman kasi hindi nya sinalawalan? E, kung masabit ang pwet ng bata? Kung masuotan ng kung anong insekto sa kuwan? Aba, e, kung mapaupo ang bata sa kung saan at lamigin? Hindi ka na nahiya, karay-karay mo ang batang maski tapis, wala? Iyan ang ilan sa mga tanong na narinig ni Nine sa kanyang pamilya. Hindi nya sinagot lahat, tumungo lang sya’t nanahimik. Alam naman niya – siya ang mali.

 

 

Si Nine ay isang batang ipinanganak at lumaki sa bukid. Jocelyn ang kanyang tunay na pangalan. Ang tatay…

View original post 1,230 more words